تفسیر موضوعی قرآن بخش (۷) جایگاه انسان در هستی (تبریک خدا در خلقت آدم)

پ ) آیات ۱۲ تا ۱۴ سوره ی مؤمنون نیز مورد استناد برخی طرفداران نظریه ی رایج ، قرار گرفته است ؛ « و لقد خلقنا الإنسان من سلالة من طین . ثمّ جعلناه نطفة فی قرار مکین . ثمّ خلقنا النّطفة علقة … ثمّ أنشأناه خلقا آخر فتبارک الله احسن الخالقین » .

استناد به « تبریک خدا به خویش » پس از بیان چگونگی خلقت آدمی ( تبارک الله احسن الخالقین ) از سوی برخی از مسلمانان ، نشانگر برتری آدمی نسبت به سایر مخلوقات ، دانسته شده است .

در این باره به چند نکته اشاره می شود ؛ 

۱- عالمان و مفسران شناخته شده ی قرآن از شیعه و سنی ، برای ادعای « برتری انسان از سایر مخلوقات » به این آیات استناد نکرده اند .

البته در برخی کتاب های تفسیری ، اظهار نظرهای مبهمی وجود دارد که ممکن است چنین استظهاری را از آن استشمام کرد .

در کتاب « الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل ۱۰ / ۴۳۲ و ۴۳۳ » اثر  آیة الله ناصر مکارم شیرازی آمده است ؛ «  آخر مرحلة فی تکامل جنین الإنسان فی الرحم … مرحلة ذکرها القرآن فی عبارة موجزة ؛ ” ثم أنشأناه خلقا آخر ” و یعقب ذلک مباشرة بالقول : ” فتبارک الله أحسن الخالقین ” . ما هذه المرحلة التی تمتاز بهذه الأهمیة ؟ إنها مرحلة یدخل فیها الجنین مرحلة الحیاة الإنسانیة ، یکون له إحساس و حرکة ، و بتعبیر الأحادیث الإسلامیة ” نفخ الروح ” . هنا یترک الإنسان حیاته النباتیة بقفزة واحدة لیدخل عالم الحیوان ، و منه إلى عالم الإنسانیة ، و تتباعد الشقة مع المرحلة السابقة بدرجة استخدمت الآیة لها عبارة ؛ ” ثم أنشأنا ” لأن عبارة ؛ ” ثم خلقنا ” لم تعد کافیة . حیث یتخذ الإنسان فی هذه المرحلة شکلا خاصا یرفعه عن المخلوقات الأخرى ، لیکون جدیرا بخلافة الله فی الأرض ، و لیحمل الأمانة التی تخلت عنها الجبال والسماوات ، لعدم استطاعتها حملها . وهنا انطوى ” العالم الکبیر ” فی ” الجرم الصغیر ” بکل عجائبه ، فیکون جدیرا حقا بعبارة ؛ ” تبارک الله أحسن الخالقین » .

عباراتی چون ؛ « شکل خاصی که آدمی را از دیگر مخلوقات درجایگاهی برتر قرار می دهد » و یادآوری مجدد « سزاواری انسان برای جانشینی خدا » و « حمل امانت الهی توسط انسان ، و عدم تحمل آن از سوی کوه ها و آسمان ها » ( که در آینده به آن خواهیم پرداخت ) ، نشان می دهد که ایشان ازجمله کسانی است که از این آیات ، به « برتری انسان نسبت به دیگر مخلوقات » رسیده اند و لذا به آن استناد می کنند . 

۲- برای نمونه ، از چند مفسر شناخته شده ی شیعه و سنی ، نظریات آن ها را باهم از نظر می گذرانیم تا معلوم گردد که اصولا کسی از عالمان شناخته شده ی مدافع نظریه ی رایج ، به این آیه برای اثبات ادعای یادشده ( برتری انسان بر دیگر مخلوقات ) استناد نکرده است ؛

الف ) التبیان – الشیخ الطوسی – ج ۷ – ص ۳۵۴ ؛ « و قوله ثم ” أنشأناه خلقا آخر ” یعنی بنفخ الروح فیه – فی قول ابن عباس و مجاهد – و قیل : نبات الأسنان و الشعر ، و اعطاء العقل و الفهم . و قیل ” خلقا آخر ” معناه ذکر أو أنثى . ثم قال ” فتبارک الله أحسن الخالقین ” و معنى ( تبارک ) استحق التعظیم بأنه قدیم لم یزل ، و لایزال ، و هو مأخوذ من البروک ، و هو الثبوت . و قوله ” أحسن الخالقین ” فیه دلالة على أن الانسان قد یخلق على الحقیقة ، لأنه لو لم یوصف بخالق إلا الله ، لما کان لقوله ” أحسن الخالقین ” معنى » . 

ب ) تفسیر مجمع البیان – الشیخ الطبرسی – ج ۷ – ص ۱۸۰ ؛ « ( فتبارک الله أحسن الخالقین ) أی : تعالى الله ودام خیره وثبت . وقیل : معناه استحق التعظیم بأنه قدیم لم یزل ولا یزال ، لأنه مأخوذ من البروک الذی هو الثبوت . وقال . ( أحسن الخالقین ) لأنه لا تفاوت فی خلقه . وأصل الخلق التقدیر ، یقال : خلقت الأدیم : إذا قسته لتقطع منه شیئا . وقال حذیفة فی هذه الآیة : ( تصنعون ویصنع الله وهو خیر الصانعین ) . وفی هذا دلیل على أن اسم الخلق قد یطلق على فعل غیر الله تعالى ، إلا أن الحقیقة فی الخلق لله سبحانه فقط . فإن المراد من الخلق إیجاد الشئ مقدرا تقدیرا ، لا تفاوت فیه . وهذا إنما یکون من الله سبحانه وتعالى ، ودلیله قوله ( ألا له الخلق والأمر ) » .

پ ) تفسیر « الصافی » فیض کاشانی – ج ۳ – ص ۳۹۶ ؛ « ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما فکسونا العظام لحما قد سبق تفسیرها فی أوایل سورة الحج وقرء العظم على التوحید فیهما ثم أنشأناه خلقا آخر . القمی عن الباقر علیه السلام قال هو نفخ الروح فیه فتبارک الله أحسن الخالقین . فی التوحید عن الرضا علیه السلام إنه سئل وغیر الخالق الجلیل خالق قال إن الله تبارک وتعالى قال تبارک الله أحسن الخالقین وقد أخبر أن فی عباده خالقین وغیر خالقین منهم عیسى بن مریم خلق من الطین کهیئة الطیــر بإذن الله والسامری خلق لهم عجلا جسدا له خوار » . 

ت ) تفسیر « المیزان » علامه ی  طباطبائی – ج ۱۵ – ص ۲۱ – ۲۲ ؛ « قوله تعالى : ” فتبارک الله أحسن الخالقین ” قال الراغب : أصل البرک – بالفتح فالسکون – صدر البعیر . قال : وبرک البعیر ألقى رکبه واعتبر منه معنى اللزوم . قال : وسمی محبس الماء برکة – بالکسر فالسکون – والبرکة ثبوت الخیر الإلهی فی الشئ قال تعالى : ” لفتحنا علیهم برکات من السماء والأرض ” وسمی بذلک لثبوت الخیر فیه ثبوت الماء فی البرکة ، والمبارک ما فیه ذلک الخیر . قال : ولما کان الخیر الإلهی یصدر من حیث لا یحس وعلى وجه لا یحصى ولا یحصر قیل لکل ما یشاهد منه زیادة غیر محسوسة هو مبارک وفیه برکة . انتهى . فالتبارک منه تعالى اختصاصه بالخیر الکثیر الذی یجود به ویفیضه على خلقه وقد تقدم أن الخلق فی أصله بمعنى التقدیر فهذا الخیر الکثیر کله فی تقدیره وهو إیجاد ‹ صفحه ۲۲ › الأشیاء وترکیب أجزائها بحیث تتناسب فیما بین أنفسها وتناسب ما وراءها ومن ذلک ینتشر الخیر الکثیر . ووصفه تعالى بأحسن الخالقین یدل على عدم اختصاص الخلق به وهو کذلک لما تقدم أن معناه التقدیر وقیاس الشئ من الشئ لا یختص به تعالى ، وفی کلامه تعالى من الخلق المنسوب إلى غیره قوله : ” وإذ تخلق من الطین کهیئة الطیر ” المائدة : ۱۱۰ وقوله : ” وتخلقون إفکا ” العنکبوت : ۱۷ » . 

ث ) تفسیر الثعلبی – ج ۷ – ص ۴۳ ؛ « * ( فتبارک الله ) * ) أی استحق التعظیم والثناء بأنه لم یزل ولا یزال وأصله من البروک وهو الثبوت . ” * ( أحسن الخالقین ) * ) أی المصورین والمقدرین ، مجاهد : یصنعون و یصنع الله والله خیر الصانعین . ابن جریج : إنما جمع الخالقین لأن عیسى کان یخلق ، فأخبر جل ثناؤه أنه یخلق أحسن مما کان یخلق . وروى أبو الخلیل عن أبی قتادة قال : لما نزلت هذه الآیة إلى آخرها قال عمر بن الخطاب ح ( فتبارک الله أحسن الخالقین ) فنزلت ” * ( فتبارک الله أحسن الخالقین ) * ) . قال ابن عباس : کان ابن أبی سرح یکتب لرسول الله صلى الله علیه وسلم فأملى علیه هذه الآیة ، فلما بلغ قوله ” * ( خلقا آخر ) * ) خطر بباله ” * ( فتبارک الله أحسن الخالقین ) * ) فلما أملاها کذلک لرسول الله قال عبد الله : إن کان محمد نبیا یوحى إلیه فانا نبى یوحى إلی ، فلحق بمکة کافرا » . 

ج ) زاد المسیر – ابن الجوزی – ج ۵ – ص ۳۱۶ – ۳۱۷ ؛ « قوله تعالى : * ( فتبارک الله ) * أی : استحق التعظیم والثناء . وقد شرحنا معنى ” تبارک ” فی ( الأعراف ) * ( أحسن الخالقین ) * أی : المصورین والمقدرین . والخلق فی اللغة : التقدیر . وجاء فی الحدیث أن رسول الله صلى الله علیه وسلم قرأ هذه الآیة وعنده عمر ، إلى قوله تعالى : * ( خلقا آخر ) * ، فقال عمر : فتبارک الله أحسن الخالقین ، فقال رسول الله صلى الله علیه وسلم : ” لقد ختمت بما تکلمت به یا ابن الخطاب ” . فإن قیل : کیف الجمع بین قوله : * ( أحسن الخالقین ) * وقوله : * ( هل من خالق غیر الله ) * . ‹ صفحه ۳۱۷ › فالجواب : أن الخلق یکون بمعنى الإیجاد ، ولا موجد سوى الله ، ویکون بمعنى التقدیر ، کقول زهیر : وبعض القوم یخلق ثم لا یفری فهذا المراد ها هنا ، أن بنی آدم قد یصورون ویقدرون ویصنعون الشئ ، فالله خیر المصورین والمقدرین . وقال الأخفش : الخالقون هاهنا هم الصانعون ، فالله خیر الخالقین » . 

چ ) « التفسیر الکبیر » اثر : فخر رازی – ج ۲۳ – ص ۸۶ ؛ « المسألة الثانیة : قالت المعتزلة الآیة تدل على أن کل ما خلقه حسن وحکمة وصواب وإلا لما جاز وصفه بأنه أحسن الخالقین ، وإذا کان کذلک وجب أن لا یکون خالقا للکفر والمعصیة فوجب أن یکون العبد هو الموجد لهما ؟ والجواب : من الناس من حمل الحسن على الإحکام والاتقان فی الترکیب والتألیف ، ثم لو حملناه على ما قالوه فعندنا أنه یحسن من الله تعالى کل الأشیاء لأنه لیس فوقه أمر ونهی حتى یکون ذلک مانعا له عن فعل شیء » . 

ح ) تفسیر القرطبی – القرطبی – ج ۱۲ – ص ۱۱۰ ؛ « قوله تعالى : ( فتبارک الله أحسن الخالقین ) یروى أن عمر بن الخطاب لما سمع صدر الآیة إلى قوله : ” خلقا آخر ” قال فتبارک الله أحسن الخالقین ، فقال رسول الله صلى الله علیه وسلم : ( هکذا أنزلت ) . وفی مسند الطیالسی : ونزلت ” ولقد خلقنا الانسان من سلالة من طین ” الآیة ، فلما نزلت قلت أنا : تبارک الله أحسن الخالقین ، فنزلت : ” تبارک الله أحسن الخالقین ” . ویروى أن قائل ذلک معاذ بن جبل . وروى أن قائل ذلک عبد الله بن أبی سرح ، وبهذا السبب ارتد وقال : اتى بمثل ما یأتی محمد ، وفیه نزل ” ومن أظلم ممن افترى على الله کذبا أو قال أوحى إلى ولم یوح إلیه شئ ومن قال سأنزل مثل ما أنزل الله ” [ الانعام : ۹۳ ] على ما تقدم بیانه فی ” الانعام ( ۱ ) ” . وقوله تعالى : ” فتبارک ” تفاعل من البرکة . ( أحسن الخالقین ) أتقن الصانعین . یقال لمن صنع شیئا خلقه ، ومنه قول الشاعر : ولأنت تفرى ما خلقت وبعض * القوم یخلق ثم لا یفرى ( ۲ ) وذهب بعض الناس إلى نفى هذه اللفظة عن الناس ، وإنما یضاف الخلق إلى الله تعالى . وقال ابن جریح : إنما قال : ” أحسن الخالقین ” لأنه تعالى قد أذن لعیسى علیه السلام أن یخلق ، واضطرب بعضهم فی ذلک . ولا تنفى اللفظة عن البشر فی معنى الصنع ، وإنما هی منفیة بمعنى الاختراع والایجاد من العدم » . 

۳- اگر چه موضوع تبریک در این آیات « خلقت آدمی » است ولی خداوند به « خود » تبریک می گوید و تنها « خالق » را شایسته ی تبریک می داند و نه « مخلوق » را ، تا از آن استظهار برتری آدمی شود . 

۴- خدای سبحان در مورد خلقت سایر پدیده ها نیز « تبریک » گفته است . به یادآوری نمونه هایی از آن اکتفاء می کنیم ؛

یکم ؛ خدای سبحان ، در مورد خلقت آسمان و زمین و خورشید و ماه و ستارگان ، با عبارت « فتبارک الله رب العالمین » به خود « تبریک » گفته است . در سوره ی « أعراف / ۵۴ »  می خوانیم ؛ « إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فی‏ سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ » .

دوم ؛ در سوره ی « فرقان /۶۱ » به خاطر خلقت خورشید و ماه ، به خود تبریک گفته است . ( تَبارَکَ الَّذی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فیها سِراجاً وَ قَمَراً مُنیراً )  

سوم ؛ در سوره ی « زخرف / ۸۵ » بخاطر اقتدار خویش بر آسمان و زمین و هرچه در آن ها و بین آسمان و زمین است و بخاطر دانستن زمان روز رستاخیز ، به خود تبریک گفته است . ( وَ تَبارَکَ الَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ )

عبارت « تبارک الذی … » در آیات ۱ و ۱۰ سوره ی فرقان ، در مورد « نزول قرآن » نیز تکرار شده است .  

چهارم ؛ در سوره ی « مُلک /۱ » نیز بخاطر در دست داشتن قدرت بیکران و توانایی انجام هرچه بخواهد ، به خود تبریک می گوید . ( تَبارَکَ الَّذی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ )

پنجم ؛ در سوره ی « غافر / ۶۴ » نسبت به امور متعدده ، از جمله « اراده ی خویش به استقرار انسان در زمین و روزی دادن او از طیبات » خداوند به خویش « تبریک » گفته است . ( اللَّهُ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَتَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ ) 

۵- مبارک بودن پدیده هایی از قبیل کعبه ، شب قدر ، باران ، برخی قریه ها ، کوه طور ، درخت ، زمین ، ذکر ، مسجد الأقصی ، تورات ، قرآن و … در قرآن با صراحت یادشده است .

بنا براین ، برفرض که تبریک خداوندی ، ناشی از مبارک بودن مخلوقی بنام « انسان » بوده باشد ، این صفت از مختصات انسانی نخواهد بود تا « برتری آدمی » را اثبات کند . 

۶- نتیجه ی این بررسی ، آشکار می کند که ؛ « هیچگونه ارتباطی بین این آیه با ادعای برتری انسان از سایر مخلوقات ، وجود ندارد » .

۲ نظر برای این مطلب

  1. http://www.aftabnews.ir/vdcfmvdw6cdyy.html

    آفتاب: یکی از وزرای کابینه احمدی نژاد، در جمع مسئولان سازمان بهزیستی خواستار آن شده که روابط جنسی زوج و زوجه در ساعات معینی باشد تا مطابق آیات و روایات، معلولیتها کاهش پیدا کند

    خبرنگار یک سایت که این خبر را از جلسه مذکور مخابره کرده می نویسد: وی در سخنرانی خود، جلوگیری از ایجاد معلولیت و بیماری را مقدم بر درمان دانست و گفت در صورت رعایت آیات و روایات در این زمینه، درصد معلولیتها کاهش می یابد.

    وی در این جلسه رسمی که بانوان نیز شرکت داشتند به روایتی اشاره کرد که اعمال جنسی زن و مرد در چه ساعاتی از شب صورت پذیرد که فرزندان سالمی حاصل شود.

    گزارش می افزاید برخی از حاضران با تعجب نگاه خود را به زیر انداخته و برخی از خجالت، سرخ شده بودند. وی دارای لیسانس ریاضیات و فوق لیسانس مهندسی صنایع است.

  2. سلام … موضوع انسان شناسی یکی از جذاب ترین سوژه هایی است که خواندن مطالبی در این باره برایم لذت بخش بوده و هست. امام موسی صدر –  صفایی حایری و بسیاری دیگر از بزرگان هم این بحث را از مقدمی ترین مباحث فکری می دانند … جویبار لحظه هاتان جاری یاعلی