- شریعت عقلانی – احمد قابل - http://www.ghabel.net/shariat -

تفسیر موضوعی قرآن بخش (۴) انسان در مجموعه ی هستی (امتیاز شناخت و آگاهی)

Posted By احمد قابل On آذر ۲۲, ۱۳۸۵ @ ۱۲:۴۵ ب.ظ In مقالات | 21 Comments

۱- در آیات ۳۱ تا ۳۳ سوره ی بقره آمده است ؛ «  و علم آدم الأسماء کلها ثم عرضهم على الملائکة فقال أنبئونی بأسماء هؤلاء إن کنتم صادقین // قالوا سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا إنک أنت العلیم الحکیم // قال یا آدم أنبئهم بأسمائهم فلما أنبأهم بأسمائهم قال ألم أقل لکم إنی أعلم غیب السماوات و الأرض و أعلم ما تبدون و ما کنتم تکتمون = و خداوند ، اسم ها را به آدم آموزش داد و سپس آن را به فرشتگان نمود ، پس خداوند به فرشتگان گفت : مرا از آن اسم ها خبر دهید ، اگر در تصور خود صداقت دارید . ملائک گفتند : پاک و منزهی تو ، ما را جز آنچه تو ما را به آن آگاه ساختی ، دانشی نیست ، همانا تو دانا و حکیمی . خداوند گفت : ای آدم ، خبر ده آنها را به اسم های آنان ، پس چون خبر داد به اسمها شان ، ، خداوند به فرشتگان گفت : آیا نگفتم که من می دانم پنهانی های آسمان و زمین را و می دانم آنچه را آشکار می سازید و آنچه را پنهان می کردید » . 

۲- نظریه ی رایج ادعا می کند که ؛ این آیات ، بر مزیّت انسان در داشتن « شناخت و اگاهی » دلالت می کند و نشان می دهد که غیر از انسان ، از این فضیلت محروم است .

شیخ طوسی (ره) در تفسیر « التبیان ۱/۱۴۰ » به این نکته پرداخته است ( و فی هذه الآیة دلیل على شرف العلم من حیث أن الله تعالى لما أراد تشریف آدم اختصه بعلم أبانه به من غیره ، و جعل له الفضیلة فیه ) . 

۳- چند و چون و چیستی « اسماء » نیز مورد اختلاف مفسران بوده و هست . گروهی آن را « نام همه ی پدیده های هستی » و برخی آن را « اسم و مسمّای همه ی پدیده ها » شمرده اند و برخی « نام ملائکه » و گروهی « نام فرزندان آدم » و بعضی  « نام انبیاء و اولیاء » را مصداق این آیه دانسته اند .

سید مرتضی و شیخ طوسی ، برخی نظریات را ارائه کرده و نظریه ی « اسم و مسمای همه ی پدیده ها » را پذیرفته و آن را مورد قبول اکثر مفسران دانسته اند . ( سید مرتضی ، « رسائل  /  ؛ « أما قوله تعالى ” أنبئونی بأسماء هؤلاء ” فعند أکثر أهل العلم وأصحاب التفسیر أن الإشارة بهذه الأسماء إلى جمیع الأجناس من العقلاء و غیرهم . و قال قوم : أراد أسماء الملائکة خاصة . و قال آخرون : أراد أسماء ذریته . و الصواب القول الأول الذی علیه إجماع أهل التفسیر ، و الظاهر یشهد به ، لقوله تعالى : ” و علم آدم الأسماء کلها ” … » // شیخ طوسی ، التبیان ۱/۱۴۱ ؛ « قال قوم عرضت الأسماء دون المسمّیات و قال قوم آخرون : عرضت المسمّیات بها و هو الأقوى» ) . 

۴- برتری آدم در آزمایش خاص الهی ( شناخت اسماء ) نسبت به فرشتگان ( برفرض اثبات تعمیم آن از حضرت آدم به همه ی فرزندان ایشان ) به منزله ی اثبات « انحصار شناخت و آگاهی در آدمیان » در باره ی همه چیز نیست . تردیدی نمی توان کرد که آدمیان ، در بسیاری از مسائل و نسبت به بسیاری از پدیده های هستی ، هیچگونه شناخت تفصیلی از چند و چون آن ها ندارد . ( … وعسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم و عسی ان تحبوا شیئا و هو شر لکم ، والله یعلم و انتم لاتعلمون / ۲۱۶ بقرة ) 

از طرفی ، در متن آیه آمده است که فرشتگان گفتند : « لا علم لنا الا ما علمتنا = ما چیزی جز آنچه تو به ما آموزش داده ای ، نمی دانیم » . پس اصل « علم آنان به آنچه خدا به آنان آموزش داده است » در این آیه تأیید شده است .

قرآن کریم در آیه ی ۷۶ سوره ی یوسف می گوید : « … نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذی عِلْمٍ عَلیمٌ = هرکه را بخواهیم ، به درجاتی بالا می بریم ، و برتر ازهر دانشمندی ، دانشمند دیگری وجود دارد » .

بنا بر این ، در صحنه ی علم و آگاهی و شناخت ، دست بالای دست بسیار است . پس آدمی را نشاید که به خود غرّه گردد و دانش نسبی خود را سبب « برتری مطلق » خود بر سایر مخلوقات بداند .   

۵- در همین داستان ، فرشتگان نسبت به آینده ی بشر پیشگویی کردند که ؛ « خون می ریزد و فساد در زمین می کند » . این پیشگویی مطابق با واقع از سوی ایشان ، نشانگر « شناخت و آگاهی » آنان از پدیده ای بنام « انسان » بود . خواه این علم از طرف خداوند به آنان داده شده باشد یا خود نسبت به آن واقف بوده باشند .

در روایات معتبره ، تصریح شده است که ؛ « فرشتگان ، بخاطر آگاهی فراوان از حقایق هستی ، به قرب حق تعالی رسیده اند » . ظاهرا « ابلیس » نیز بخاطر آگاهی های بی شمار ، جزء مقربان بوده است . البته آنگاه که دانش خود را در مسیر « خود برتر بینی » قرار داد ، از درگاه الهی رانده شد !!     

۶- در مورد خطاب خداوند به فرشتگان که می گوید ؛ « و ماکنتم تکتمون = و آنچه را پنهان می کردید » بحث هایی مطرح شده است که ؛ آیا فرشتگان نیز دچار کبر و غروری مخفی بودند و خداوند ، آن را مورد تذکر قرار داده است ؟!

معمولا امور ناشایست از نوع « خطا یا جرم » را پنهان می کنند . آیا فرشتگان معصوم نیستند ؟! آیا آنان نیز چون ابلیس و بسیاری از آدمیان ، خطا کار و یا گناهکار اند ؟ 

۷- نظریه ی رایج در میان شیعیان ، بر « عصمت ملائک » گواهی می دهد . استدلال قرآنی آنان نیز عبارت است از ؛ « … لایعصون الله ما امرهم و هم بأمره یعملون = خدای را در مورد دستوراتش معصیت نمی کنند ( سر نمی پیچند ) و به فرمان او رفتار می کنند » ( تحریم /۶ ) .

۸- گروهی از مفسران و فقهای شیعه ، در خصوص « عصمت » همه ی ملائک ، تردید داشته و یا آن را صریحا مردود دانسته و این باور را به « بسیاری از مفسران و عالمان شریعت » نسبت داده اند . شیخ طوسی و سید مرتضی و مقدس اردبیلی از جمله ی این افراد اند ( و لیس جمیع الملائکة معصومین ، بل نقطع على أن الرسل منهم کذلک و الباقی یجوز علیهم الخطأ ، و هو مذهب کثیر من المفسرین و العلماء / شیخ طوسی ، الرسائل العشر / ۳۲۸ # و لم یثبت کون کل ملک معصوما الله یعلم / محقق أردبیلی ، زبدة البیان /۳۵۱ # … و لیس إذا علمنا على طریق الجملة أن الملائکة لا تتعلق شهواتهم بالأکل و الشرب و الجماع ، فیکونوا ملتذین و آملین بما یرجع إلى هذه الأمور ، أحطنا علما بسائر ما یلتذون و یأملون معه من ضروب المدرکات و لا یسع التکلیف من أن یکونوا ممن یلتذ و یألم ببعض ما یدرکونه ، و لولا ذلک لما استحقوا ثوابا و لا کانوا مکلفین . / رسائل المرتضى ۱ /۱۱۰ ) . 

۹- در مورد آیه ی ۶ سوره ی تحریم ، شیخ طوسی (ره) می گوید : « این آیه در مورد “خزانه داران آتش” است . اثبات عصمت این گروه از ملائک ، به منزله ی اثبات عصمت همه ی ملائک نیست » ( إن قوله : ” لا یعصون الله ما أمرهم ” صفة لخزنة النیران ، لا جمیع الملائکة یدل على ذلک قوله : ” یا آیها الذین آمنوا قوا أنفسکم و أهلیکم نارا وقودها الناس والحجارة علیها ملائکة غلاظ شداد لا یعصون الله ما أمرهم و یفعلون ما یؤمرون ” و لیس إذا کان هؤلاء معصومین وجب ذلک فی جمیعهم //  التبیان ۱ /  ۱۵۲ ) . 

۱۰- لازمه ی این رویکرد نظری ، نسبت به فرشتگان ، دارای اراده و اختیار دانستن آنان ( همچون نوع انسان  ) است . بنا بر این ، نوع فرشتگان نیز همچون انسان ها ، دارای اختیار و اراده اند و لازمه ی تکلیف ، علم و آگاهی و اختیار است .


Article printed from شریعت عقلانی – احمد قابل: http://www.ghabel.net/shariat

URL to article: http://www.ghabel.net/shariat/1385/09/22/499

مطالب مورد نظر متعلق به سایت شخصی احمد قابل بوده و برداشت و استفاده از این مطالب با ذکر منبع بلا مانع است